كند ، پس به زدن كودك آن را واجب دارد . پس هر وليى كه سمت او در حق كودك اين باشد اخلاق فريشتگان گرفته بود و در حق كودك كار بسته ، و بدان درجهء قرب الهى يابد ، چنان كه فريشتگان يافته‌اند . و قرار او با پيغامبران و مقربان و صدّيقان باشد . و قول پيغامبر - عليه السلام - انا و كافل اليتيم [ 81 ] كَهاتَينِ في الجَنَّةِ « 55 » اشارتى است بدين . بيان آن كه صبر نيمهء ايمان است ( 1 ) بدان كه ايمان گاهى تصديق به اصل‌هاى دين را گويند بخصوص ، و گاهى به عملهايى كه از آن صادر شود ، و گاهى مجموع هر دو را . و معارف را بابهاست ، و اعمال را بابها . و چون لفظ ايمان همه را شامل است ، ايمان هفتاد و اند باب شده است . و اختلاف اين اطلاقات در « كتاب قواعد عقايد » « 56 » از « ربع عبادات » ياد كرده‌ايم . و ليكن صبر به دو اعتبار و بر مقتضى دو اطلاق نيمهء ايمان است . يكى آن كه بر مجموع تصديقات و اعمال اطلاق كرده شود ، پس ايمان را دو ركن باشد : يكى يقين و ديگر صبر . و مراد از يقين معرفتهاى قطعى است در اصول دين كه بنده را به هدايت خداى حاصل شود . و مراد از صبر كار كردن است بر مقتضى يقين . چه يقين معرّف است كه معصيت زيانكار است و طاعت سودمند است . و ترك معصيت و مواظبت بر طاعت جز به صبر امكان ندارد ، و آن كار فرمودن باعث دين است در قهر باعث هوى و كاهلى . پس صبر بدين اعتبار نيمهء ايمان باشد . و براى آن پيغامبر - صلى اللّه عليه و سلم - ميان آن هر دو جمع فرمود و گفت : من اقلّ ما أوتيتم اليقين و عزيمة الصّبر ( الحديث إلى آخره ) ، اى ، از كمتر چيزى كه شما را داده‌اند يقين است و عزيمت صبر ( تا آخر حديث ) . اعتبار دوم آن كه بر حالها اطلاق كرده شود كه عملها ثمرات آن است ، نه بر معارف . و در اين مقام كل آن چه به بنده رسد دو قسم است : يكى سودمند در دنيا و آخرت . دوم زيانكار در هر دو . و او را به اضافت « 57 » زيانكار حال صبر است ، و به اضافت سودمند حال شكر . پس شكر بدين اعتبار يك نيمهء ايمان باشد ، چنان كه يقين يك نيمه بود به اعتبار اوّل . و بدين نظر ابن مسعود - رضى اللّه عنه - گفت : ايمان دو نيمه است يك نيمه صبر و يك نيمه شكر . و اين حديث را از پيغامبر - صلى اللّه عليه و سلم - روايت كرده‌اند . و چون صبر صبر كردن است از باعثهاى هوى به ثبات باعث دين ، و باعث هوى دو قسم است :

--> ( 55 ) من و آن كه يتيم را پناه دهد مانند اين دو انگشت پهلو به پهلو به جنت درآييم . ( 56 ) ربع عبادات ، كتاب دوم . ( 57 ) اضافت ، نسبت .